prof dr hab Regina Pawłowska Gdańsk, 10 IX 2006 r.

Uniwersytet Gdański

Maturalny sprawdzian sprawności czytania tekstu naukowego

(publicystycznego) w funkcji poznawczej

Pierwsze zadanie nowej matury sprawdza i ocenia przygotowanie absolwenta liceum do samodzielnego życia i do efektywnego studiowania, sprawdza więc sprawność uczenia się za pomocą czytania.

Maturzysta powinien opanować wyższe techniki czytania (dochodzenia do pełnego rozumienia), by stać się dojrzałym, twórczym i krytycznym czytelnikiem tekstów informacyjnych i literackich.

Czytanie – operacja odbiorcza w akcie porozumiewania się językowego – jest jednym z najbardziej złożonych procesów umysłu ludzkiego. Na proces czytania składają się trzy grupy czynności: postrzeganie oczami, rozpoznawanie znaków językowych i czynności rozumienia. Ich przebieg jest współzależny i często równoczesny. Wszystkie stanowią wielopiętrową strukturę neurofizjologiczną, psychologiczną i lingwistyczną (Por. R. Pawłowska, Lingwistyczna teoria nauki czytania, Gdańsk, 1993).

Rozumieć to usilnie poszukiwać znaczeń językowych. Rozumienie polega na nieustannym wnioskowaniu o znaczeniu struktur językowych (od morfemu, wyrazu, po zdanie, aż po cały tekst) z bardzo wielu przesłanek jest więc czynnością wielorakiego przekształcania wyrazów, zdań, całości tekstu, pobierania i tworzenia informacji, odnoszenia znaków językowych do odwzorowywanej przez nie rzeczywistości, do intencji nadawcy, do funkcji tekstu.

Rozumieć, według psychologów, to tworzyć w umyśle obraz przestrzenny, to widzieć w myślach wycinek rzeczywistości, który odwzorowuje zdanie, to konkretyzować, wypełniając miejsca niedookreślone, wyobrażać dokładnie świat przedstawiony w tekście literackim czy odtwarzać wiernie rozumowanie w tekście informacyjnym.

Rozumienie jest procesem, nigdy nie następuje natychmiast i automatycznie. Do rozumienia się dochodzi poprzez różnorodne działania, poprzez wielokrotne i rozmaite przetwarzanie tekstu z zachowaniem synonimiczności.

Przetwarzanie powinno być strukturalne (ze względu na strukturę tekstu) i funkcjonalne, dotyczące wszystkich poziomów znakowych tekstu, z odniesieniem do całości tekstu.

Sposób dochodzenia do rozumienia zależy od funkcji, którą nadajemy naszemu czytaniu i od rodzaju struktury tekstu. Nasze czytanie może mieć funkcję poznawczą, informacyjną, emocjonalną, estetyczną i praktyczną.

Jakość i głębokość rozumienia zależy: (1) od poziomu rozwoju języka czytającego (zasobu wyrazów i wyrażeń zdaniowych, dotyczących szkolnej wiedzy o człowieku, o życiu, o świecie i o kulturze, wyznaczonych tematycznie z następujących kręgów semantycznych: życie w rodzinie, życie szkolne, życie w środowisku społeczno-przyrodniczym, życie psychiczne i duchowe człowieka, życie kulturalne; (2) od zasobu wiedzy o przedstawionym w tekście świecie; (3) od rodzaju i liczby doświadczeń życiowych i czytelniczych, (4) od sprawności myślenia i rozumowania; (5) od wyrobienia wyobraźni i współodczuwania.

Przykład 1. Test maturalny z czytania artykułu filozoficznego.

Roman Ingarden: Człowiek i przyroda (fragmenty) (z „Książeczki o człowieku”, Wyd. Literackie, Kraków 1987, wyd. IV, s.13-18).

Człowiek znajduje się dziś tylko w nader rzadkich przypadkach w obliczu pierwotnej Przyrody, np. na samotnej wycieczce w wysokie góry lub podczas wielkiego huraganu na morzu, lub wreszcie, gdy jest świadkiem nieuchronnego rozwoju śmiertelnej choroby swego przyjaciela, czując się całkowicie bezsilnym we wszelkich próbach ratowania go. W tych przypadkach człowiek podziwia, być może, piękno i wielkość Przyrody lub też może jest przerażony nieposkromioną siłą pędu huraganu albo czuje, że rzeczy toczą się fatalnie w kierunku wyznaczonym przez samą Przyrodę i że nic nie może zapobiec nieszczęściu. Zawsze jednak wypełnia go bardzo szczególne uczucie o dwoistym obliczu. Z jednej strony czuje się bardzo obcy temu wszystkiemu, co dzieje się w Przyrodzie niezależnie od niego, i widzi się pozbawiony wszelkiej życzliwej pomocy z jej strony, tak że prawie traci zaufanie do losu. Z drugiej zaś czuje się w swej czystej i autonomicznej istocie czymś wyżej stojącym od Przyrody i czymś o tyle szlachetniejszym od procesów czysto fizycznych lub tego, co się dzieje w zwierzętach, że nie może poczuwać się do ścisłego związku z Przyrodą i żyć w jej obrębie, w jedności z nią, będąc w pełni szczęśliwym. Gdy od czasu do czasu odkrywa w sobie coś z pierwotnej Przyrody, czuje się tym nie tylko niezmiernie upokorzony, ale i sobie zupełnie obcy, i staje się sobie wówczas niezrozumiałym. Nie może i nie chce uwierzyć, że stanowi człon pierwotnej Natury, że jest zwierzęciem i że nie jest ani jako naturalna rzeczywistość, ani jako pewne indywiduum pod żadnym względem czymś lepszym od zwierząt, ani też niczym radykalnie odmiennym od reszty Natury. Nie może w to uwierzyć w głębi swego serca, choć nauka mówi mu, że procesy życiowe zachodzące w jego ciele i nawet w jego duszy nie są w zasadzie innego rodzaju niż procesy rozgrywające się w zwierzętach. (...) Tak tragiczny jest los człowieka. Lecz w tym właśnie przejawia się jego prawdziwa istota: jego genialność i skończoność jego bytu. Rozporządza on w zasadzie jedynie dwiema możliwościami zatryumfowania nad Przyrodą. Z jednej strony może poznać sam siebie i otaczającą go Przyrodę w jej własnej istocie, prawdziwej i oryginalnej. Z drugiej zaś realizuje swym wysiłkiem – przez swe zwycięstwa, a nawet przez swoje klęski – wartości Dobra i Piękna, które (...) posiadają dlań w gruncie rzeczy jakąś wyższą rzeczywistość niż świat samej Przyrody.

Zadania z czytania, prowadzące do rozumienia i sprawdzające rozumienie.

1. W powyższym tekście wydziel i ponumeruj zdania skończone (zamknięte kropką). Podając numery zdań, napisz wiernie, ale najkrócej, o czym się w każdym zdaniu mówi (zapisy powinny być poprawne składniowo i interpunkcyjnie).

2. Ustal, o czym się mówi we wszystkich zdaniach i sformułuj temat czytanego tekstu.

3. Podkreśl w tekście kluczowe wyrazy z ich określeniami, policz, ile razy się powtarzają, czym się charakteryzują w pisowni. Opisz, jak w kolejnych zdaniach utożsamia się to samo pojęcie kluczowe. Wyjaśnij krótko, jak autor rozumie kluczowe pojęcia.

4. Napisz, do czego się odnosi wyraz dziś w pierwszym zdaniu.

5. Znajdź w tekście i omów wszystkie wskazania na osobisty stosunek autora do człowieka, o którym pisze.

6. Napisz w kilku zdaniach, kim jest dla Ciebie człowiek w świetle rozważań R. Ingardena.

Wykonania:

1. zadanie:
Zdania:
	1. Mówi się o człowieku w rzadkich przypadkach w bezpośrednim kontakcie z pierwotną przyrodą: samotnie w wysokich górach, podczas huraganu na morzu, jako bezsilny świadek śmiertelnej choroby przyjaciela.
	2. O przeżyciach człowieka w takich przypadkach: podziw dla piękna i wielkości przyrody, przerażenie nieposkromioną siłę huraganu, bezradność wobec niszczącej ciało choroby.
	3. O dwoistym obliczu uczuć człowieka wobec przyrody.
	4. Z jednej strony człowiek czuje się obco wobec przyrody, czuje, że nie ma żadnego wpływu na to, co się dzieje, przyroda wydaje mu się nieczuła i nieżyczliwa.
	5. Sam czuje się czymś wyżej stojącym od przyrody, czymś szlachetniejszym od procesów czysto fizycznych i nie byłby szczęśliwym, gdyby utożsamiał się z przyrodą.
	6. Gdy odkrywa w sobie coś z pierwotnej przyrody, czuje się upokorzony i sam sobie obcy i niezrozumiały.
	7. Nie może i nie chce uwierzyć, że jest zwierzęciem i że pod żadnym względem ani lepszym, ani odmiennym od zwierząt.
	8. Nie może w to (7 zdanie) uwierzyć, choć nauka mu mówi, że procesy życiowe i psychiczne w jego ciele nie różnią się od tych samych procesów w zwierzętach.
	9. (W związku z powyższym) los człowieka jest tragiczny.
	10. W tym tragicznym rozdarciu przejawia się istota człowieka, jego genialność, ale i jego skończoność (śmiertelność).
	11. Człowiek rozporządza dwiema możliwościami przezwyciężenia swojego bytu zwierzęcego, przyrodniczego.
	12. Może poznać siebie i otaczającą go przyrodę obiektywnie.
	13. Może realizować swoim wysiłkiem, odnosząc zwycięstwa i klęski, wartości Dobra i Piękna, tworząc rzeczywistość wyższą, inną niż przyroda.

(1) Człowiek znajduje się dziś tylko w nader rzadkich przypadkach w obliczu pierwotnej Przyrody, np. na samotnej wycieczce w wysokie góry lub podczas wielkiego huraganu na morzu, lub wreszcie, gdy jest świadkiem nieuchronnego rozwoju śmiertelnej choroby swego przyjaciela, czując się całkowicie bezsilnym we wszelkich próbach ratowania go. (2) W tych przypadkach człowiek podziwia, być może, piękno i wielkość Przyrody lub też może jest przerażony nieposkromioną siłą pędu huraganu albo czuje, że rzeczy toczą się fatalnie w kierunku wyznaczonym przez samą Przyrodę i że nic nie może zapobiec nieszczęściu. (3) Zawsze jednak wypełnia go bardzo szczególne uczucie o dwoistym obliczu. (4) Z jednej strony czuje się bardzo obcy temu wszystkiemu, co dzieje się w Przyrodzie niezależnie od niego, i widzi się pozbawiony wszelkiej życzliwej pomocy z jej strony, tak że prawie traci zaufanie do losu. (5) Z drugiej zaś czuje się w swej czystej i autonomicznej istocie czymś wyżej stojącym od Przyrody i czymś o tyle szlachetniejszym od procesów czysto fizycznych lub tego, co się dzieje w zwierzętach, że nie może poczuwać się do ścisłego związku z Przyrodą i żyć w jej obrębie, w jedności z nią, będąc w pełni szczęśliwym. (6) Gdy od czasu do czasu odkrywa w sobie coś z pierwotnej Przyrody, czuje się tym nie tylko niezmiernie upokorzony, ale i sobie zupełnie obcy, i staje się sobie wówczas niezrozumiałym. (7) Nie może i nie chce uwierzyć, że stanowi człon pierwotnej Natury, że jest zwierzęciem i że nie jest ani jako naturalna rzeczywistość, ani jako pewne indywiduum pod żadnym względem czymś lepszym od zwierząt, ani też niczym radykalnie odmiennym od reszty Natury. (8) Nie może w to uwierzyć w głębi swego serca, choć nauka mówi mu, że procesy życiowe zachodzące w jego ciele i nawet w jego duszy nie są w zasadzie innego rodzaju niż procesy rozgrywające się w zwierzętach. (...) (9) Tak tragiczny jest los człowieka. (10) Lecz w tym właśnie przejawia się jego prawdziwa istota: jego genialność i skończoność jego bytu. (11) Rozporządza on w zasadzie jedynie dwiema możliwościami zatryumfowania nad Przyrodą. (12) Z jednej strony może poznać sam siebie i otaczającą go Przyrodę w jej własnej istocie, prawdziwej i oryginalnej. (13) Z drugiej zaś realizuje swym wysiłkiem – przez swe zwycięstwa, a nawet przez swoje klęski – wartości Dobra i Piękna, które (...) posiadają dlań w gruncie rzeczy jakąś wyższą rzeczywistość niż świat samej Przyrody.

2. zadanie:
	Tematem czytanego tekstu jest stosunek człowieka do przyrody.
3. zadanie:
	Przyroda (10x), Natura (2x), pierwotna Przyroda (2x), pierwotna Natura (1); autor pisze te wyrazy dużą literą, podkreślając znaczenie tych nazw dla tematu artykułu. Człowiek (3x), pisze się małą literą (oprócz wyrazu zaczynającego pierwsze zdanie tekstu), ale wszystkie zdania mówią o człowieku. Ponieważ tematem wszystkich zdań jest człowiek, autor utożsamia ten sam obiekt, stosując albo zaimki (go (w 3 zdaniu), od niego (4), w sobie, sobie (6), mu (8), w jego ciele, w jego duszy (8), jego, jego (10), on (11), go (12), dlań (13); albo – opuszczenie (elipsę) podmiotu przy czasownikach (orzeczeniach) odnoszących się do człowieka (jest przerażony, czuje (2), czuje się, widzi się, traci zaufanie (4), czuje się, nie może poczuwać się (5), odkrywa w sobie, czuje się upokorzony (6), nie może i nie chce uwierzyć (7), nie może uwierzyć (8), może poznać (12), realizuje (13). Przyroda w pojęciu autora to cały świat fizyczny, we wszystkich swoich przejawach, w tym zwierzęta i człowiek. Człowiek należy do przyrody, ale jednocześnie w swojej świadomości, w swoich uczuciach i w działaniach wyodrębnia się z przyrody i ją przewyższa.
4. zadanie:
	Dziś w pierwszym zdaniu odnosi się do czasu, w którym żyje i pisze autor artykułu oraz kiedy jego czytelnicy czytają artykuł.
5. zadanie:
	Chociaż autor pisząc o człowieku, używa w artykule naukowym 3 osoby, to wyraźnie utożsamia się ze swoim bohaterem: wie, co człowiek czuje, co myśli, jak przeżywa swoją jedność z przyrodą, ale również swoją odrębność wobec niej. Autor używa wyrażeń nacechowanych uczuciowo, współczując swemu bohaterowi (np. jest świadkiem nieuchronnego rozwoju śmiertelnej choroby swojego przyjaciela, czując się całkowicie bezsilnym we wszelkich próbach ratowania go (1); czuje się niezmiernie upokorzony, ale i sobie zupełnie obcy, i staje się sobie wówczas niezrozumiałym (6); Tak tragiczny jest los człowieka (9) ).
6. zadanie:
	Człowiek jest istotą fizyczno-psychiczną i duchową. Odróżnia się od zwierząt świadomością, możliwością poznawania siebie i świata, pojęciowym językiem. Człowiek tworzy kulturę społeczną, gospodarczą, polityczną i uprawia sztukę, zajęcie z punktu widzenia przyrody niepraktyczne.

Punktacja zadań i czynności sprawdzane:

1.	[2,5 punkta] Wykonanie zadania daje możliwość zorientowania się w znaczeniach całego tekstu, sprawdza również umiejętność synonimicznego przetwarzania zdania.
2.	[0,5 punkta] Zadanie sprawdza sprawność myślenia – umiejętność uogólnienia treści wszystkich zdań.
3.	[3 punkty] Sprawdzanie: sprawności postrzegania wyrażeń językowych, ich grafii; umiejętności szybkiego wielokrotnego przebiegania wzrokiem całego tekstu; świadomości ortograficznej; świadomości związków składniowych, identyfikacji znaczeń różnie wyrażanych; świadomości spójności tekstu; umiejętności ustalania odniesień znaczeniowych zaimków na linii tekstu; umiejętności opisu znaczenia wyrazu (pojęcia).
4.	[0,5 punktu] Sprawdzanie postrzegania i rozpoznawania znaczenia względnego wyrazu, w odniesieniu do sytuacji mówienia zakodowanej w całym tekście,
5.	[2 punkty] Zadanie sprawdza rozpoznawanie nacechowania stylistycznego wyrażeń językowych i świadomość stosunku mówiącego w tekście do przedstawianej przez niego rzeczywistości.
6.	[1,5 punkta] Zadanie sprawdza świadomość filozoficzną i umiejętność wyrażania osobistego stosunku czytelnika do odbieranych w tekście treści.

Razem 10 punktów.

Sprawdzający musi również mieć świadomość synonimii wyrazowej i zdaniowej w odpowiedziach ucznia.

Przykład 2. Test maturalny z czytania tekstu publicystycznego:

Jerzy Turowicz, Bez dachu nad głową. „Tygodnik Powszechny” 1995, 12 lutego, nr 7.

Według danych Ministerstwa Pracy, w Polsce, na ulicach, bez dachu nad głową żyje 200 tysięcy osób. Wolno przypuszczać, że w rzeczywistości ich liczba jest większa. Są wśród nich byli więźniowie, którzy po wyjściu na wolność nie mają gdzie wrócić. Są ludzie, którzy uciekli z domu, lub też przez własne rodziny zostali wyrzuceni na bruk. Bezrobotni bez środków do życia. Często alkoholicy. Żyją i śpią na ulicy, w parkach, pod mostami, na dworcach kolejowych, w kanałach ciepłowniczych. Jest może wśród nich pewna ilość ludzi, którzy wolą ten tryb życia, kloszardów. Ale na pewno większość chciałaby mieć dach nad głową, tylko że go nie może znaleźć. A trwa zima. Noclegownie i placówki dla bezdomnych są przepełnione. Budżet państwa przeznacza na ten cel określone sumy, ale to nie wystarcza. Coś robią zapewne samorządy. Ale czy niemal 40-milionowe społeczeństwo ma prawo patrzeć obojętnie, tolerować pośród siebie dwieście tysięcy bezdomnych? Istnieją w Polsce dziesiątki, może setki instytucji, stowarzyszeń zajmujących się akcją charytatywną czy opieką społeczną. Czy nie mogłyby one skoordynować swoich działań, połączyć swoich sił, by opracować jakiś plan, choćby budowy najskromniejszych baraków, gdzieby owi bezdomni mogli znaleźć trochę ciepła, talerz zupy i kawałek chleba, i właśnie ów dach nad głową? A Kościół? Czy parafie – nie mówię że proboszcz, ale wspólnota wiernych tworząca parafię, ma prawo tolerować obok siebie bezdomnych, tak jakby nigdy nie słyszała co na ten temat mówi Ewangelia, jakby nie znała przypowieści o miłosiernym Samarytaninie? I – proszę – niech nikt nie mówi, że bezdomni są wszędzie, we wszystkich krajach, biednych i bogatych, że gdzie indziej jest ich więcej niż u nas. Bo to prawda, tylko że to niczego nie tłumaczy, ani też niczego nie usprawiedliwia.

Zadania z czytania, prowadzące do rozumienia i sprawdzające rozumienie.

1.	Podziel tekst na tematyczne części, licząc zdania skończone (zamknięte kropką) każdego odcinka tekstu. Nadaj każdej części tytuł, tworząc plan tekstu.
2.	Napisz, do kogo adresowany jest ten artykuł i co autor chce poprzez jego opublikowanie osiągnąć.
3.	Scharakteryzuje rodzaje zdań każdej części tekstu:
	a)	ze względu na ilość orzeczeń (pojedyncze i złożone) i ze względu na ujęzykowienie orzeczenia (wyrażone w zdaniu i domyślne – ukryte w strukturze głębokiej zdania – równoważnik zdania);
	b)	ze względu na intencję nadawcy (zdania orzekające, rozkazujące, pytające) – użytych dla funkcji informacyjnej, ekspresywnej, emocjonalnej, nakłaniającej (perswazyjnej) tekstu.
4.	Znajdź w tekście wyrażenia ujawniające nadawcę i jego zaangażowanie emocjonalne.
5.	Uporządkuj informacje o bezdomnych według punktów tabel statystycznych.
6.	Napisz kilka zdań, jak Ty, osobiście, odebrałeś czytany tekst.

Wykonania:

1.	Plan tekstu:
	1.	Los bezdomnych w Polsce w czasie pisania artykułu (1995 r.), zdania od 1. do 10.
	2.	Próby zaradzenia bezdomności niewystarczające, zdania od 11. do 13.
	3.	Propozycje przezwyciężenia bezradności i obojętności, zdania od 14. do 18.
	4.	Obojętność nieusprawiedliwiona, zdania 19. i 20.
2.	Artykuł jest adresowany do całego społeczeństwa, zwłaszcza do wszystkich organizacji społeczno-dobroczynnych i do wszystkich parafii jako wspólnot wiernych Kościoła katolickiego. Autor chce adresatów poinformować o sytuacji bezdomnych zimą w Polsce, poruszyć sumienia, serca i wolę ludzi, nakłonić do szybkiego działania, rozbroić mechanizm samousprawiedliwiania się, ujawniając własne zaangażowanie jako publicysty.
3.	W części 1. informacyjnej autor stara się zachować obiektywizm, używa więc zdań oznajmujących, pojedynczych i najwyżej dwukrotnie złożonych, maksymalnie zwartych, wyliczających składniki (np. „śpią na ulicy, w parkach, pod mostami, na dworcach kolejowych, w kanałach ciepłowniczych”). Ale równoważniki zdań (np. Bezrobotni bez środków do życia. Często alkoholicy.) i zdania krótkie (np. A trwa zima) nadają tej części charakter dramatyczny, ekspresyjny (jakby te zdania krzyczały). W części 2. też informacyjnej zdania również oznajmiające i krótkie, pojedyncze (zdania 11. i 13.) i dwukrotnie złożone (zd. 12). W części 3. tekstu czterokrotnie powtarza się zdanie pytające zaczynające się od czy? Takie zdania domagające się od odbiorcy tylko rozstrzygnięcia: tak lub nie – są silnie nacechowane emocjonalnie z funkcją nakłaniającą na tak. Czwarta część składa się z dwu zdań złożonych: zdanie 19. - rozkazujące z funkcją nakłaniającą („niech nikt nie mówi, że...”), poprzedzone grzecznym osobistym: proszę. Zdanie 20. zamykające tekst mocną kadencją, oznajmujące i jednocześnie nie dopuszczające samousprawiedliwienia podwójnym zaprzeczeniem: to niczego nie tłumaczy, ani niczego nie usprawiedliwia – spełnia funkcję perswazyjną.
4.	Nadawca ujawnia się w czasownikach w 1.osobie: nie mówię, że... (zd. 18) i – proszę – (zd. 19), kiedy mówi sam o sobie. Swoje zaś zaangażowanie w sprawę wyraża poprzez silne nacechowanie emocjonalne struktury składniowej tekstu (por. zadanie 3.), poprzez odwołanie się do Ewangelii jako najmocniejszego argumentu dla wierzących.
5.	Informacja o sytuacji bezdomnych w Polsce zawiera:
	dane liczbowe:		200 tysięcy według Ministerstwa Pracy, ale w rzeczywistości więcej;
	pochodzenie bezdomnych:		byli więźniowie, wyrzuceni z domów lub uciekinierzy z domów, bezrobotni, alkoholicy, nieliczna grupa kloszardów, bezdomnych z wyboru;
	miejsce przebywania:		na ulicy, w parkach, pod mostami, na dworcach kolejowych, w kanałach ciepłowniczych;
	potrzeby:		mieć dach nad głową (i coś do jedzenia);
	zwiększony dramatyzm sytuacji:		trwa zima.
6.	Mogą być różne odpowiedzi, na przykład: Po przeczytaniu tego artykułu, a właściwie apelu nie można pozostać obojętnym, jest się silnie poruszonym i chciałoby się włączyć w akcję pomocy bezdomnym, choćby poprzez wspieranie pieniężne albo poprzez wolontariat.

Punktacja i czynności sprawdzane

Zadanie Punkty Czynności sprawdzane

1. [2] Zadanie 1. sprawdza: umiejętność wydzielania zdań skończonych w tekście, a w efekcie – orientację w znaczeniach całego tekstu; umiejętności: porządkowania tematycznego treści według przyjętych kryteriów; hierarchizacji treści i ich uogólniania w jednym polu semantycznym.

2. [2] Zadanie 2. sprawdza: świadomość sytuacji komunikacyjnej (kto i co mówi w tekście, do kogo i po co), umiejętność konkretyzacji odbiorców wskazanych w tekście; świadomość różnych funkcji tekstu wobec odbiorców, odbiorcy zbiorowego; umiejętność nazwania (opisania) tych funkcji.

3. [3] Zadanie 3. sprawdza świadomość struktur składniowych, ich centrów czasownikowych (ilość orzeczeń, rodzaje orzeczeń, elipsę orzeczenia na powierzchni wyrażania), umiejętność wyprowadzania (domyślania się) orzeczenia z kontekstu językowego i sytuacyjnego; świadomość charakteru intencjonalnego zdań, świadomość powiązania struktur składniowych i ich nacechowania intencjonalnego z tematyką tekstu, z jego funkcjami, z intencjami nadawcy.

4. [1,5] Zadanie 4. sprawdza umiejętność postrzegania i rozpoznawania form gramatycznych czasownika, świadomość semantyki kategorii gramatycznych czasownika (tu kategorii osoby lp.), świadomość postawy i intencji nadawcy zakodowanych w tekście czytanym, stosunku nadawcy do świata przedstawionego w tekście i do odbiorcy.

5. [1] Zadanie 5 sprawdza świadomość porządkowania treści w układzie liniowym w tekście; umiejętność porządkowania treści w kręgi tematyczne, zawierające się w szerszym polu semantycznym.

6. [0,5] Zadanie 6. sprawdza umiejętność twór-czego i krytycznego czytania, sformułowania osobistej wypowiedzi jako komentarza do tekstu czytanego.

Razem 10 punktów. Za każde poprawne wykonanie czynności poleconej dajemy pół punkta. Za niewykonanie lub niepoprawność wykonania nie przyznajemy punktów.

Sprawdzający powinien mieć świadomość wykonań synonimicznych i zaliczać je.